Bệnh Sốt Rét

1. Nguyên nhân và đường lây truyền

Theo cơ chế bệnh sinh, bệnh sốt rét lây nhiễm qua 3 con đường chính:

• Do muỗi truyền (Chủ yếu): Muỗi Anopheles cái hút máu người bệnh rồi truyền ký sinh trùng sang người lành.
• Do truyền máu: Nhận máu từ người nhiễm ký sinh trùng sốt rét.
• Truyền qua rau thai: Từ mẹ sang con (bẩm sinh).

Lưu ý: Ngoài ra, việc dùng chung bơm kim tiêm (đặc biệt ở nhóm tiêm chích ma túy) cũng là một đường lây truyền trực tiếp nguy hiểm.

2. Triệu chứng lâm sàng: Làm sao để nhận biết?

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Bộ Y tế Việt Nam phân loại sốt rét thành 2 mức độ: Sốt rét thường và Sốt rét ác tính.

A. Sốt rét thể thường (Chưa có biến chứng)

Một cơn sốt rét điển hình thường trải qua 3 giai đoạn kinh điển:

1. Giai đoạn rét run: Người bệnh rét toàn thân, nổi da gà, môi tím tái, đắp chăn vẫn rét. Kéo dài 30 phút – 2 giờ.
2. Giai đoạn sốt nóng: Cảm giác nóng xen lẫn rét, sau đó thân nhiệt tăng vọt (39-40°C), mặt đỏ, mạch nhanh, khát nước, đau đầu. Kéo dài vài giờ.
3. Giai đoạn vã mồ hôi: Nhiệt độ giảm đột ngột, vã mồ hôi nhiều, người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn và muốn ngủ.

Chu kỳ sốt: Tùy loại ký sinh trùng:

• P. falciparum: Sốt hàng ngày hoặc tính chất cơn không rõ rệt.
• P. vivax: Thường sốt cách nhật (48 giờ/lần).
• P. malariae: Thường sốt 3 ngày một cơn (72 giờ/lần).

B. Sốt rét ác tính (Có biến chứng)

Thường do chủng P. falciparum gây ra (chiếm 95% ca ác tính). Các dấu hiệu cảnh báo nguy kịch bao gồm:

• Thể não: Rối loạn ý thức, hôn mê, co giật, sốt cao 40-41°C.
• Thể đái huyết sắc tố: Do vỡ hồng cầu hàng loạt. Nước tiểu màu đỏ nâu hoặc đen, dẫn đến suy thận, trụy tim mạch.
• Các dấu hiệu khác: Suy hô hấp, suy tuần hoàn, vàng da, nôn mửa liên tục.

3. Đối tượng đặc biệt cần lưu ý

Tài liệu y khoa nhấn mạnh những nhóm đối tượng có diễn biến bệnh khác thường:

• Phụ nữ mang thai: Sốt rét dễ chuyển thành ác tính do suy giảm miễn dịch. Gây thiếu máu, hạ đường huyết, nguy cơ sảy thai, thai chết lưu hoặc đẻ non.
• Trẻ em:
  • Dưới 6 tháng: Ít mắc bệnh và bệnh nhẹ do còn kháng thể từ mẹ và huyết sắc tố F.
  • Trên 6 tháng: Nguy cơ cao mắc sốt rét ác tính. Triệu chứng thường không điển hình (tiêu chảy, đau bụng, chướng bụng) nhưng sốt rất cao và dễ co giật.

4. Bệnh sốt rét tàn phá cơ thể như thế nào?

Ký sinh trùng sốt rét không chỉ gây sốt mà còn làm thay đổi cấu trúc các cơ quan nội tạng:

• Lách: Là cơ quan bị ảnh hưởng sớm nhất. Lách sưng to, dễ vỡ (gây chảy máu trong nguy hiểm). Nếu điều trị tốt, lách có thể co lại; nếu để mạn tính, lách sẽ xơ hóa và cứng.
• Gan: Gan to, đau, chức năng gan bị rối loạn (nhưng có thể hồi phục sau 2-3 tuần điều trị).
• Máu:
  • Thiếu máu do vỡ hồng cầu hàng loạt và ức chế tủy xương.
  • Giảm tiểu cầu, giảm bạch cầu.
  • Giảm Albumin, tăng Glucose huyết (trong cơn sốt).

5. Phương pháp chẩn đoán

Để xác định chính xác bệnh, bác sĩ cần dựa vào 3 yếu tố:

1. Dịch tễ: Sống hoặc đến vùng có dịch sốt rét, có tiền sử sốt rét.
2. Lâm sàng: Cơn sốt điển hình hoặc các dấu hiệu nghi ngờ.
3. Xét nghiệm (Quan trọng nhất):
   • Soi kính hiển vi (Giọt đặc/Giọt đàn): Tiêu chuẩn vàng để tìm ký sinh trùng.
   • Test nhanh: Tìm kháng nguyên.
   • Kỹ thuật sinh học phân tử (PCR): Độ chính xác cao.

6. Nguyên tắc và Phác đồ điều trị

Việc điều trị sốt rét phải tuân thủ chặt chẽ các nguyên tắc: Sớm – Đúng – Đủ – An toàn.

Nguyên tắc điều trị:

• Cắt cơn sốt càng sớm càng tốt.
• Sử dụng thuốc phối hợp để hạn chế kháng thuốc (thay vì dùng đơn lẻ).
• Điều trị cả thể giao bào (chống lây lan) và thể ngủ trong gan (chống tái phát – đối với P. vivax).

Các nhóm thuốc phổ biến:

Dựa trên bảng phân loại thuốc (từ năm 2007):

• Nhóm Artemisinin và dẫn xuất (Artesunat, Artemether…): Tác dụng nhanh, mạnh.
• Nhóm Quinin: Thuốc kinh điển.
• Nhóm Amino 8-quinolein (Primaquin): Diệt giao bào và thể ngủ trong gan.

Lựa chọn thuốc (Tham khảo Bảng 2 trong tài liệu):

• Dưới 3 tuổi & Phụ nữ mang thai 3 tháng đầu: Ưu tiên Dihydroartemisinin-piperaquin hoặc Quinin (Cần chỉ định bác sĩ, tránh một số thuốc gây dị tật).
• Người lớn và trẻ lớn: Có thể dùng Artesunat, Chloroquin (với P. vivax), hoặc các thuốc phối hợp.

Lời khuyên: Tuyệt đối không tự ý mua thuốc uống. Sốt rét ác tính cần được chuyển lên tuyến trên để hồi sức, chống sốc và lọc máu nếu cần thiết.

---

Kết luận

Sốt rét là bệnh lý có thể phòng ngừa và điều trị dứt điểm nếu phát hiện sớm. Khi có các dấu hiệu sốt rét run, đặc biệt sau khi đi từ vùng rừng núi về, bạn cần đến ngay cơ sở y tế để xét nghiệm máu.