Chấy rận, rệp, bọ chét, Ruồi brachycera, họ muỗi

1. Nhóm Chấy, Rận (Anoplura)

Đây là nhóm côn trùng sống ký sinh hoàn toàn trên vật chủ (người), hút máu và không có giai đoạn tự do bên ngoài.

Phân loại và Đặc điểm

• Chấy (Pediculus humanus capitis): Sống ở tóc, hay gặp ở trẻ em. Trứng (nằm ở gốc tóc) nở sau 6-7 ngày. Lây qua tiếp xúc đầu hoặc dùng chung lược, mũ.
• Rận (Pediculus humanus corporis): Sống bám vào quần áo (cổ, vai, thắt lưng). Trứng dính vào nếp gấp quần áo.
• Rận bẹn (Phthirius pubis): Sống ở vùng lông mu, lông nách, mi mắt. Lây chủ yếu qua đường tình dục.

Vai trò gây bệnh

• Gây ngứa: Vết đốt gây ngứa ngáy, khó chịu, viêm da, chàm hóa.
• Truyền bệnh nguy hiểm (Chủ yếu là Rận thân):
  • Sốt phát ban (do Rickettsia prowazekii).
  • Sốt hồi quy (do xoắn khuẩn Borrelia recurrentis).
  • Sốt chiến hào (Rickettsia quintana).

2. Nhóm Rệp (Hemiptera)

Rệp giường (Cimex lectularius)

• Đặc điểm: Cơ thể dẹt, màu nâu đỏ, mùi hôi đặc trưng. Hoạt động về đêm, ban ngày ẩn nấp trong khe giường, chiếu.
• Tác hại: Chủ yếu gây ngứa, dị ứng, mất ngủ. Hiện chưa có bằng chứng rõ ràng về vai trò truyền bệnh của rệp giường.

Bọ xít hút máu (Triatoma)

• Đặc điểm: Kích thước lớn hơn rệp, hút máu người.
• Tác hại: Là vector truyền bệnh Chagas (bệnh ngủ châu Mỹ) do ký sinh trùng Trypanosoma cruzi. Mầm bệnh nằm trong phân bọ xít, xâm nhập vào người qua vết xước khi gãi.

3. Bọ chét (Siphonaptera) – Kẻ gieo rắc “Cái chết đen”

Bọ chét là loài côn trùng giỏi nhảy, ký sinh chủ yếu trên động vật gặm nhấm (chuột) và chó mèo, nhưng sẵn sàng sang người hút máu.

Các loài quan trọng

• Bọ chét chuột (Xenopsylla cheopis): Vật chủ chính truyền bệnh dịch hạch.
• Bọ chét người (Pulex irritans): Ký sinh ở người, chó, mèo.

Vai trò gây bệnh

1. Bệnh Dịch hạch (Yersinia pestis): Bọ chét hút máu chuột bệnh, vi khuẩn làm tắc nghẽn tiền phòng (họng) của bọ chét. Khi sang đốt người, do bị tắc, bọ chét “nôn” máu chứa vi khuẩn vào cơ thể người.
2. Sốt phát ban chuột: Do Rickettsia mooseri.
3. Bệnh sán: Vật chủ trung gian truyền sán dây chó, sán dây chuột.

4. Nhóm Ruồi (Brachycera)

Ruồi được chia làm 2 nhóm: Ruồi không hút máu (truyền bệnh cơ học) và Ruồi hút máu (truyền bệnh sinh học).

A. Ruồi nhà (Musca domestica) – Không hút máu

• Đặc điểm: Sống bẩn, đậu ở bãi rác, phân rồi bay vào thức ăn.
• Truyền bệnh: Mang mầm bệnh lỵ, thương hàn, tả, giun sán, bại liệt… từ chất thải vào thức ăn của người.
• Bệnh giòi: Ấu trùng ruồi có thể ký sinh làm tổ trong vết thương hở.

B.

1. Ruồi trâu (Tabanidae): Đốt đau, truyền giun chỉ Loa loa.
2. Ruồi Tse-tse (Glossina): Truyền bệnh Ngủ châu Phi (Trypanosoma).
3. Ruồi vàng (Simulium): Truyền bệnh Mù đường sông (giun chỉ Onchocerca volvulus). Ở Việt Nam, loài này có nhiều ở vùng Tây Bắc.
4. Dĩn (Ceratopogonidae): Nhỏ như hạt bụi, đốt ngứa, truyền giun chỉ.
5. Muỗi cát (Psychodidae): Truyền bệnh Leishmania (Kala-azar) gây loét da, tổn thương nội tạng.

5. Nhóm Muỗi (Culicidae) – Mối đe dọa lớn nhất tại Việt Nam

Muỗi là vector truyền nhiều bệnh nguy hiểm nhất hiện nay. Chỉ có muỗi cái mới hút máu để nuôi trứng.

4 Giống muỗi gây bệnh chính tại Việt Nam:

1. Muỗi Anopheles (Truyền bệnh Sốt rét)

• Nhận dạng: Khi đậu, thân chếch một góc 45 độ so với mặt phẳng. Bọ gậy nằm ngang mặt nước.
• Loài chủ yếu ở VN: An. minimus (vùng rừng núi, suối), An. dirus (vùng rừng sâu, nước đọng).
• Bệnh: Truyền ký sinh trùng sốt rét (Plasmodium) và giun chỉ.

2. Muỗi Culex (Muỗi nhà)

• Nhận dạng: Màu nâu, đậu song song mặt phẳng. Hoạt động mạnh về đêm. Thích nước bẩn, cống rãnh.
• Loài chủ yếu:
  • Cx. quinquefasciatus: Truyền giun chỉ W. bancrofti.
  • Cx. tritaeniorhynchus: Truyền Viêm não Nhật Bản B (liên quan đến chim và lợn).

3. Muỗi Aedes (Muỗi vằn)

• Nhận dạng: Màu đen có đốm trắng (vằn hổ). Hoạt động hút máu ban ngày. Thích đẻ trứng ở nước sạch (bình hoa, chum vại, lốp xe).
• Loài chủ yếu: Ae. aegypti và Ae. albopictus.
• Bệnh: Vector chính truyền Sốt xuất huyết Dengue.

4. Muỗi Mansonia

• Nhận dạng: Cánh có nhiều vảy to, chân có khoang trắng. Ấu trùng cắm ống thở vào rễ cây thủy sinh (bèo).
• Bệnh: Truyền giun chỉ Brugia malayi.

---

Tổng kết phòng bệnh

Các bệnh do tiết túc truyền đều rất nguy hiểm nhưng có thể phòng ngừa bằng cách cắt đứt đường lây truyền:

1. Vệ sinh: Dọn dẹp nhà cửa, khơi thông cống rãnh, phát quang bụi rậm.
2. Diệt vector: Phun thuốc diệt muỗi, dùng hóa chất diệt bọ gậy, nuôi cá ăn lăng quăng.
3. Bảo vệ cá nhân: Nằm màn (mùng) kể cả ban ngày, mặc quần áo dài tay khi đi rừng, sử dụng kem chống muỗi.
4. Điều trị: Phát hiện sớm các vết loét do côn trùng đốt hoặc dấu hiệu sốt để đến cơ sở y tế kịp thời.