SHDT – Bài 10 – Apoptosis – Cấu trúc Tế bào & Chức Năng Của Tế Bào

SỰ CHẾT TẾ BÀO THEO CHƯƠNG TRÌNH (APOPTOSIS)

1. Khái niệm cơ bản

Tế bào có 2 hình thức chết chính:

• Chết hoại (Necrosis): Tế bào bị sưng phù, vỡ ra, giải phóng các thành phần bên trong →\rightarrow→ gây tổn thương và viêm đau cho cơ thể.
• Chết theo chương trình (Apoptosis): Là quá trình "tự sát" của tế bào. Tế bào teo lại, nhân cô đặc →\rightarrow→ chết một cách bình thường, gọn gàng, không gây viêm hay tổn thương xung quanh.

2. Con đường khởi phát Apoptosis

Quá trình này dựa vào hoạt động của hệ enzyme Caspase (gồm dòng thác các phản ứng).

• Phân loại Caspase:
  • Caspase khởi phát: 2, 8, 9, 10.
  • Caspase thực thi: 3, 6, 7.

Có 2 con đường để kích hoạt apoptosis:

A. Con đường nội bào (thông qua Ty thể)

• Cơ chế điều hòa: Do họ protein Bcl2 kiểm soát.
  • Protein ức chế chết: Bcl2, Bcl-xL.
  • Protein kích hoạt chết: BH123 (Bax, Bak), BH3.
• Quy trình:
  1. Tín hiệu kích hoạt (stress nội bào, tổn thương DNA...).
  2. Protein BH123 giải phóng Cytochrome c từ ty thể ra tế bào chất.
  3. Hoạt hóa Caspase khởi phát (Caspase 9).
  4. Hoạt hóa Caspase thực thi (3, 7) →\rightarrow→ Apoptosis.

B. Con đường ngoại bào

• Cơ chế điều hòa: Do tín hiệu từ bên ngoài (Ligand: DR5, TNF, TRAIL) gắn vào thụ thể gây chết trên màng tế bào (Death receptor: TNFR, FAS).
• Quy trình:
  1. Tín hiệu gắn vào thụ thể.
  2. Hoạt hóa Caspase khởi phát (Caspase 8, 10).
  3. Hoạt hóa Caspase thực thi (3, 7) →\rightarrow→ Apoptosis.

3. Diễn biến của quá trình Apoptosis

Khi tế bào đi vào quy trình chết, các hiện tượng sau sẽ xảy ra:

1. Tại nhân: Khung xương nhân bị phá hủy, vật chất di truyền (DNA) cô đặc lại, enzyme phân hủy DNA được hoạt hóa, nhân xẹp xuống.
2. Tại tế bào chất: Khung xương tế bào tan rã, các bào quan kết dính lại.
3. Tại màng tế bào: Chuyển một số phospholipid ra ngoài màng →\rightarrow→ Mục đích: làm tín hiệu lôi cuốn đại thực bào đến "dọn dẹp" (ăn) xác tế bào.

4. Ý nghĩa của Apoptosis

• Sinh lý bình thường: Thay thế các mô bị lão hóa, đột biến; giúp hình thành các cơ quan và cân bằng sự phát triển của mô.
• Trong y học (Điều trị ung thư): Nghiên cứu các phương pháp kích thích tế bào ung thư tự đi vào con đường Apoptosis.
  • Lợi ích: Là hướng điều trị mới giúp giảm tác dụng phụ so với xạ trị, hóa trị hay phẫu thuật.

---

💡 Giải thích thuật ngữ đơn giản:

Phospholipid lật ra ngoài màng: Giống như việc treo cờ trắng hoặc cắm biển báo "Hãy ăn tôi đi" để đại thực bào nhận biết và xử lý gọn gàng.

Caspase cascade: Giống như quân domino, enzyme này kích hoạt enzyme kia tạo thành một chuỗi phản ứng không thể dừng lại.

Đại thực bào: Là những "công nhân vệ sinh" của cơ thể, chuyên đi ăn các tế bào chết hoặc vi khuẩn để làm sạch môi trường.